Hongzhi

[1] In de Soetra van Volledige Verlichting komen twaalf bodhisattva’s voor die met Boeddha spreken en diens leer vertolken. De soetra was belangrijk voor het Chinese Boeddhisme, al denken moderne geleerden dat het een apocriefe tekst is die in China is opgesteld; sommige delen van dit leerstuk werden al vroeg in twijfel getrokken, bijvoorbeeld door de dertiende eeuwse Japanse Sôtô-grondlegger Dôgen. Maar de soetra had een grote betekenis in het Chinese Boeddhisme, hetgeen voor een deel zeker toe te schrijven is aan de bezielde en invloedrijke commentaren van Guifeng Zongmi (780-841), de Vijfde Stamhouder van de Huayen-school die ook een plaats bekleedde in de Zen-stamlijn als opvolger van een van de leerlingen van de Zesde Stamhouder. Tiantong Hongzhi vermeldt aan het begin van zijn gedichten op de bodhisattva’s van deze soetra dat deze gedichten een reactie vormen op gelijksoortige gedichten op deze bodhisattva’s door Zhenxie Changlu Qingliao (in het Japans Shinketsu Chôryô Seiryo), Hongzhi’s Dharma-broeder wiens stamlijn later zou worden nagelaten aan Dôgen. De beelden in deze gedichten van Hongzhi houden inderdaad vaak weinig rechtstreeks verband met het materiaal in de soetra’s. Voor een Engelse vertaling van deze soetra, zie Master Sheng-Yen, Complete Enlightenment: Zen Comments on the Sutra of Complete Enlightenment. (Boston: Shambhala, 1999).

[2] Bodhisattva - of verlichtingswezen - Manjushri belichaamt wijsheid en inzicht, en is een van de belangrijkste archetypische bodhisattva’s in het Mahâyâna-Boeddhisme. Hij vertegenwoordigt de leer van de leegte, en snijdt onbevreesd door alle illusies heen om het wezen van alle verschijnselen te kennen; hij wordt dan ook soms afgebeeld met een zwaard, gezeten op een leeuw. Zie: Taigen Daniel Leighton, Bodhisattva Archetypes: Classic Buddhist Guides to Awakening and their Modern Expression. (New York: Penguin Arkana, 1998).
“Groot Wezen” is de letterlijke vertaling van Mahasattva, een standaard benaming voor bodhisattva’s. “Werkelijkheidsbries” verwijst naar het Boek van Sereniteit, kwestie 1, waarin Manjushri de zodanigheid vande Boeddha verkondigt. Hongzhi’s commentaar in versvorm op die kwestie luidt:

De unieke werkelijkheidsbries - zie je?
Onophoudelijk hanteert de schepping spoel en weefgetouw,
Het oude brokaat wordt geweven, lentepatronen vinden vorm,
Maar aan Manjushri's lek valt niets te doen.

Zie T. Cleary, Book of Serenity, p. 4.

[3] De houten man en jade vrouw verwijzen naar figuren die door Dongshan worden beschreven in zijn Lied van de Kostbare Spiegel Samâdhi: “De houten man begint te zingen; de stenen vrouw staat op en gaat dansen.”

[4] Poorten verwijst naar zintuig-poorten, of waarnemingsvermogens, maar ook naar onderrichts- of Dharma-poorten, ingangen naar verwerkelijking.

[5] De naam Samantabhadra betekent Universele Deugd of Eerbiedwaardige. Hij is de bodhisattva van het verlicht oefenen in de wereld, het toepassen van wijsheid ten behoeve van schepselen. Samantabhadra belichaamt ook grote betrokkenheid en gewijde geloftes, en verheven visioenen van onderlinge verwevenheid. Ofschoon hij in vele gedaantes aanwezig is in de wereld, schijnt het ingewikkelde oefeningen te vergen om hem te zien in volle glorie.

[6] “Bloesemspiegel,” is linhua, letterlijk de bloem van de waterkastanje, die diamantvormige bladeren bezit; soms ook gebruikt als term voor spiegel.

[7] “De plaats van ontwaken” is dôjô, een Sino-Japanse vertaling van bodhimandala, de plek een boeddha ontwaakt. Afgezien van Manjushri, Samantabhadra en Maitreya (hierna), zijn de overige bodhisattvas die optreden in de Soetra van Volledige Verlichting verder weinig bekend, en zij komen ook niet voor in andere soetra’s.

[8] Maitreya Bodhisattva is bekend omdat Shakyamuni Boeddha voorspelde dat deze leerling zou incarneren als eerstvolgende toekomstige boeddha. Men zegt dat Maitreya op dit moment verblijft in een van de meditatiehemels, in afwachting van zijn boeddhaschap en zoekend naar middelen om alle schepselen te bevrijden. Zijn naam verwijst naar de beoefening van liefdevol mededogen, en op afbeeldingen lijkt hij vaak enigszins simpel en dwaas, maar altijd vriendelijk. Vanuit historisch perspectief vormt Maitreya een complex figuur, die staat voor quasi-messiaanse hoop op een betere toekomst en die in China behoorlijk wat sectevorming tot gevolg had. Hij wordt ook in verband gebracht met de Boeddhistische Yogâcâra-school met haar meditatieve onderzoek van de fenomenologie van het bewustzijn en de mentale obstakels voor ontwaken, waarin Maitreya zich verdiept terwijl hij geduldig wacht op boeddhaschap.

[9] “Het hemels wezen plant een grashalm” verwijst naar een verhaal dat Hongzhi opnam als kwestie 4 in zijn koan-verzameling die de basis vormde voor het Boek van Sereniteit. Indra, god van de schepping, maakte een wandeling met de Wereldwijd Geëerde en zijn gevolg, en de Boeddha wees naar de grond en zei: “Dit is een geschikte plek om een heiligdom te bouwen.” Indra nam een grashalm, stak hem in de grond en zei: “Het heiligdom is gebouwd.” De Boeddha glimlachte. Zie T. Cleary, Book of Serenity, pp. 17-19.

[10] Hier wordt gedoeld op een bekend Zen-verhaal, waarin Boeddha stilzwijgend een bloem toont ten overstaan van de menigte, waarop zijn leerling Mahakashyapa glimlachte. In de Zen-traditie wordt dit beschouwd als de eerste overdracht van de “schat van het Ware Dharma-oog, en de wondere geest van nirvana”, hetgeen Mahâkâshyapa maakte tot de eerste Indische Zen-stamhouder.

[11] Mahâsattva Fu (497-569) was een befaamd Boeddhistische lekenprediker in het oude China. Men zei dat Fu in de leer was gegaan bij zijn tijdgenoot Bodhidharma, die befaamd was als grondlegger van Chan. Fu beweerde uit Maitreya’s meditatie-hemel te zijn gekomen; hij werd later dan ook alom beschouwd als een incarnatie van Maitreya. In dit gedicht gebruikt Hongzhi een van Fu’s bijnamen “Vis Bevrijding Groot Wezen” (Yuxing Dashi in het Chinees; Gyôgyô Daishi in het Japans). Fu werd zo genoemd vanwege zijn gebruik om vissen die hij had gevangen terug te brengen naar het midden van de rivier en de vissen die dat wilden vrij te laten uit zijn mand. Fu redde later veel boeren van de hongerdood door al zijn huisraad te verkopen; met zijn gezin werkte hij hard op het land om de vele mensen te voeden terwijl hij hen tevens de Dharma verklaarde.
Hotei is de Japanse naam van de legendarische monnik Budai uit het China van de tiende eeuw, die gewoonlijk wordt afgebeeld en vereerd als de dikke, lachende boeddha. Hotei, een vriendelijke, slonzige bedelmonnik die vaak speelde met kinderen, werd na verloop van tijd beschouwd als een incarnatie van Maitreya.

[12] Wind en vlag ontkrachten verwijst naar een verhaal over de Chinese Zesde Stamhouder Huineng. Nadat de Vijfde Stamhouder hem overdracht had verleend, leefde Huineng vijftien jaar lang in anonimiteit, alvorens hij zich bekend maakte en begon te onderrichten. Aanleiding voor het verrijzen was het verhaal dat als kwestie 29 fungeert in de Poortloze Poort, de koan-verzameling Mumonkan; daarin hoorde hij twee monniken discussiëren over een vlag die in de wind wapperde. Een monnik zei dat de vlag bewoog. De andere zei dat de wind bewoog. Huineng merkte op dat hun beider geest in feite bewoog.
De vlaggestok van de tempel verwijderen verwijst naar het verhaal dat voorkomt in kwestie 22 van de Mumonkan, waarin Boeddha’s leerling Mahakashyapa zijn opvolger Ananda opdraagt om de vlaggestok, d.w.z. discussie, weg te halen bij de tempelingang. Zie T. Cleary, vert. No Barrier: Unlocking the Zen Koan, pp. 141-143, 106-109; of Aitken, Robert. vert. met commentaar, The Gateless Barrier: The Wu-men Kuan (Mumonkan). (Berkeley: North Point Press, 1990) pp. 184-188, 142-146.

[13] De drie meditaties verwijzen naar de drie meditatie-technieken of geschikte methoden zoals Boeddha die in de soetra beschrijft aan Bodhisattva Vorstelijke Deugd en Gemak. In het Sanskriet heten deze respectievelijk shamâtha, samâpati, en dhyâna, en de soetra bespreekt op diverse manieren het gebruik ervan. Op gevaar af de uitleg van de soetra ál te vereenvoudigd weer te geven: de eerste techniek houdt in een tot rust brengen en stillen van alle gedachten. Dit gebeurt niet door gedachten te onderdrukken en buiten te sluiten, maar door gedachtenactiviteit eenvoudigweg te laten komen en gaan, zonder je erom te bekommeren en zonder iets te manipuleren. De tweede techniek betekent: alle verschijnselen te zien als even illusoir, zelfs met inbegrip van verlichtingsonderricht, terwijl de beoefenaar toch blijft delen in dit illusoire veld teneinde de waanwezens te bevrijden. De derde methode die de soetra beschrijft behelst het loslaten van alle ideeën en een volledig realiseren van de leegte van lichaam en geest en elke andere notie. Hierdoor worden alle hindernissen overschreden, ofschoon de beoefenaar zich gewoon manifesteert in de fysieke wereld, “net zoals de klank van een muziekinstrument verder kan dragen [dan de klankkast].” Zie Sheng-Yen, Complete Enlightenment: Zen Comments on the Sutra of Complete Enlightenment. pp. 41-42, 224-235.

[14] De Soetra van Volledige Verlichting zegt in het hoofdstuk over de Bodhisattva van Pure Wijsheid: “Alle hindernissen zijn zelf absolute verlichting,” en “Alle kwellingen zijn in werkelijkheid bevrijding.” Zie Sheng-Yen, Complete Enlightenment. p. 38.

[15] Duizenden handen en ogen is een verwijzing naar de iconografische vormen van de Bodhisattva van mededogen: Avalokiteshvara in het Sanskriet, Chenrezig in het Tibetaans, Guanyin in het Chinees, en Kannon of Kanzeon in het Japans. Het is waarschijnlijk de populairste bodhisattva, en tevens een van de meest complexe, met veel verschillende verschijningsvormen. De naam Avalokiteshvara/ Kanzeon betekent de Geluiden van de Wereld Gewaarzijn, hetgeen veel lijkt op de naam van de Bodhisattva Klankwaarnemer, maar dit lijkt toch een andere bodhisattva te zijn dan de befaamde bodhisattva van mededogen. Voor Avalokiteshvara in al haar gedaanten, zie Leighton, Bodhisattva Archetypes, hoofdstuk zeven.